Όλο το περιεχόμενο του Ευαγγελίου είναι η διακήρυξη για τον άνθρωπο του δικαιώματος της μετανοίας, της συμφιλίωσης με τον Θεό και της πίστεως στον αιώνιο προορισμό του. Το δικαίωμα της μετανοίας το αποκτήσαμε «κατά χάριν», τη Χάρη του αίματος του Ιησού Χριστού, προνόμιο που δίδεται στους πιστούς. Πίστη και μετάνοια συμπορεύονται.
Οκτακόσια χρόνια πριν από τον Χριστό, ο Θεός με τη φωνή του προφήτη Ησαΐα (κεφ. α΄ 18) προσκαλεί τους ανθρώπους: «δεύτε, διαλεχθώμεν». Ελάτε να συζητήσουμε, ελάτε να τα βρούμε. Αυτή η πρόσκληση συνοψίζει την πράξη που καταξιώνει την ανθρώπινη ύπαρξη και δικαιώνει τους πόνους και τους μόχθους της ζωής. Πρόσκληση σε μετάνοια, σε αποκατάσταση στενής σχέσεως με τον Θεό και Πατέρα μας.
Το κήρυγμα του αγίου Ιωάννου του Προδρόμου συνοψίζεται στη λέξη «μετανοείτε». Ο Κύριος αρχίζει το κήρυγμά του με τις λέξεις: «Μετανοείτε και πιστεύετε τω Ευαγγελίω». Στους Αποστόλους ανατίθεται να διδάξουν στους ανθρώπους τη μετάνοια και να υπηρετήσουν το μυστήριο της αφέσεως των αμαρτιών τους. Στις επιστολές προς τους Επισκόπους στο βιβλίο της Αποκαλύψεως γράφεται η λέξη «μετανόησον», καθόσον οι συνεχιστές των Αποστόλων – αλλά και όλοι οι πιστοί – καλούνται να θυμίζουν εις εαυτούς και αλλήλους την παρουσία του Θεού και τον δρόμο της μετανοίας, της συνάντησής τους μ᾿ Εκείνον.
Όσο ο άνθρωπος αγνοεί τον Θεό και «τη ιδία φύσει» αφήνεται, χάνει το εξώκτιστο κέντρο του. Αποδιοργανώνει την ψυχοσωματική του συγκρότηση, αμαυρώνεται το κατ᾿ εικόνα, χάνει την ορμή του προς το «καθ᾿ ομοίωσιν». Από θεολογικό ον ξεπέφτει σε βιολογικό ον. Υποδουλώνεται στις ανάγκες, καταδέχεται να λέγεται ζώο. Το ζώο δεν ξέρει να μετανοεί. Μακριά από τον Θεό η ψυχή ζητάει να τραφεί απομυζώντας το σώμα. Έτσι γεννιούνται τα ψυχικά πάθη. Στην προχωρημένη κατάσταση της αμαρτωλότητας ο «νους» γίνεται «χους», καταποντίζεται στην υλικότητα και φτάνει να νεκρώνει τη συνείδησή του.
Όσες φορές πάλι ο άνθρωπος φέρεται σαν μια παραγωγική μονάδα, μια μηχανή, συχνά πιο ατελής από τις μηχανές του, δεν ξέρει να μετανοεί, γιατί οι μηχανές δεν μετανιώνουν. Η μετάνοια δεν είναι φιλοσοφία, είναι η μόνη σοφία. Δεν είναι γνώση, είναι πράξη και βίωμα προσωπικό και αμεταβίβαστο. Είναι η πνευματική διαύγεια που γεννάει το θαύμα στην ψυχή του Πέτρου που γονατιστός ζητάει να βγει ο Χριστός από τη βάρκα του, επειδή είναι άνθρωπος αμαρτωλός.
Πατερικές αλλά και συγχρόνων θεολόγων καταγραφές, όπως οι παραπάνω, για τη μετάνοια εμπνέονται και αποδίδονται στις τέσσερις πρώτες Κυριακές του Τριωδίου, που γιορτάζουμε τον φετινό Φεβρουάριο.
Το πρώτο στοιχείο μετανοίας είναι η στροφή στον εαυτό μας, όπως του τελώνη που χτυπάει το στήθος του και λέει: «Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ». Ύστερα του πεινασμένου παιδιού, που θυμάται τον πατέρα του και τους μισθωμένους υπηρέτες στο πατρικό του σπίτι, με πόνο και ελπίδα. Αυτά οδηγούν στην επιστροφή, στο πέρασμα από την αυτονομία στην υποταγή. Είναι το: «Πάτερ, ήμαρτον… ποίησόν με ως ένα των μισθίων σου», που λέει όταν έρχεται στον εαυτό του και επιστρέφει στον πατέρα του.
Η αμαρτία μας, όμως, δεν είναι μόνο οι λίγες ή οι πολλές, αντίθετες με το θέλημα του Θεού πράξεις μας, αλλά το κατάντημα του ανθρώπου να αγνοεί και να περιφρονεί το θειο Θέλημα. Γι᾿ αυτό καλούμεθα να μετανοήσουμε, όχι μόνο γι᾿ αυτά που κάναμε, αλλά κυρίως γι᾿ αυτά που δεν κάναμε, μάλιστα στους ελάχιστους αδελφούς του Χριστού, που θα μας κρίνουν στη μέλλουσα κρίση.
Η μετάνοια κορυφώνεται στον θρήνο του Αδάμ απέναντι στον χαμένο παράδεισο. Έναν θρήνο που κυοφορεί αιώνες μετά την μετά του Χριστού συνανάστασή του.
Ύψιστο παράδειγμα ολοκληρωμένης μετάνοιας στην κατάληξη του Τριωδίου αποτελεί το «Μνήσθητί μου, Κύριε, όταν έλθης εν τη βασιλεία σου», που εκστομίζει ο συσταυρωμένος στα δεξιά του Χριστού ληστής. Αυτές οι λέξεις είναι όλη η Θεολογία, είναι απολογία και ομολογία. Που τα έμαθε αυτά ο ληστής; Η θέα του Χριστού γεννάει την αξεπέραστη φράση του στον συσταυρωμένο ληστή «ημείς… άξια γαρ ων επράξαμεν απολαμβάνομεν». Το φως της αυτογνωσίας τον οδηγεί στη Θεογνωσία. Βλέπει Βασιλέα τον αιμόφυρτο, κρεμασμένο που πεθαίνει δίπλα του, βλέπει την Αλήθεια στο μέλλον. Βλέπει την υψηλότερη προοπτική που έχει ο Θεός για τον άνθρωπο, γι᾿ αυτό φτάνει να ζητάει: Θυμήσου με στη βασιλεία Σου, στην κρυμμένη αυτή την ώρα δόξα Σου.
Ο Χριστός από τον Σταυρό δεν απάντησε σε κανέναν άνθρωπο. Στον ληστή απάντησε: «Αμήν λέγω σοι, σήμερον μετ᾿ εμού έση εν τω παραδείσω».
Σ᾿ αυτόν τον ασύλληπτο προορισμό στοχεύει το προνόμιο της μετανοίας: στο «συν Χριστώ είναι», στον παράδεισο.
γ.
Τεύχος Φεβρουαρίου 2026
