Τι υπέροχο αγαθό που είναι η γνώση και τι ισχυρή έφεση και ικανότητα έχουμε να μαθαίνουμε, να αποκτούμε γνώσεις· αλλά και τι έντονη επίδραση ασκούν αυτές στη ζωή μας και σε όλη την κοινωνία! Προκαλεί δε εντύπωση ότι όσο περισσότερες γνώσεις αποκτούμε, τόσο περισσότερο αντιλαμβανόμαστε ότι οι γνώσεις μας είναι περιορισμένες· και όσο περισσότερο εμβαθύνουμε στη φύση των πραγμάτων και στις φιλοσοφικές έννοιες, τόσο αντιλαμβανόμαστε ότι κάτω από την επιφανιακή κατανόηση κρύβεται απύθμενο βάθος.
Όλα αυτά δείχνουν ότι είμαστε λογικά δημιουργήματα ενός Θεού που δημιούργησε τα πάντα με ασύλληπτη σοφία.
Μιλήσαμε σε δυο προηγούμενα σημειώματα για το πως «η πρόοδος της τεχνολογίας επηρέασε τη μετάδοση, αποθήκευση και πρόσβαση στη γνώση, δεν μιλήσαμε όμως για την ίδια τη γνώση και την αξία της.
Οι βασικές γνώσεις
Γεννιόμαστε με πολύ ισχυρή προδιάθεση για γνώση. Από την πρώτη κιόλας στιγμή μαθαίνουμε να αναγνωρίζουμε τη μητέρα, αργότερα τον πατέρα, τα αδέλφια μας, τη γιαγιά, τον παππού. Σταδιακά αναπτύσσουμε την ικανότητα να επικοινωνούμε με την ομιλία1, μαθαίνουμε να περπατάμε και ένα σωρό άλλα πράγματα. Μόλις έλθει ο καιρός να πάμε σχολείο, είμαστε ήδη «μικροί σοφοί»2.
Το πόσο πολλές είναι οι γνώσεις που αποκτούμε αβίαστα από τη νηπιακή μας ηλικία, αυτό που κάποιοι αποκαλούν κοινή λογική, το συνειδητοποιούν οι τεχνικοί που εκπαιδεύουν τα ρομπότ. Παλαιότερα, ιδιωτική εταιρεία (Cycorp) είχε συντάξει αρχείο βασικών γνώσεων, το οποίο περιείχε 239.000 έννοιες και 2.093.000 γεγονότα με εκατομμύρια συσχετισμών μεταξύ τους βασιζόμενους σε εξαιρετικά πολύπλοκους κανόνες. Παρά τον μεγάλο αριθμό δεδομένων η βάση ήταν ανεπαρκής για να διδάξει στα μηχανήματα την κοινή λογική, αυτά που γνωρίζει ένα νήπιο3.
Υπάρχει και κάτι ουσιαστικότερο: Η μάθηση για τον άνθρωπο είναι βιωματική. Γνωρίζουμε τι είναι φως επειδή το είδαμε, τι είναι μελωδία επειδή την ακούσαμε, τι είναι νερό επειδή δροσιστήκαμε με αυτό, τι είναι άρωμα επειδή το οσφρανθήκαμε, …, τι είναι αγάπη, χαρά, πόνος, λύπη κ.ο.κ. επειδή τα βιώσαμε. Η δε μνήμη του ανθρώπου συγκρατεί όχι μόνο γνώσεις αλλά και βιώματα.
Η εκπαίδευση
Και μετά τις βασικές γνώσεις ακολουθεί η συστηματική εκπαίδευση, η οποία καλείται να διαμορφώσει ανθρώπους χρήσιμους για την κοινωνία. Και είναι εντυπωσιακό το πως εμπειρίες και γνώσεις της ανθρωπότητας, οι οποίες διαμορφώθηκαν κατά τη διάρκεια χιλιετηρίδων, συμπυκνώνονται σε περιορισμένο αριθμό συγγραμμάτων και σε λιγότερο από είκοσι χρόνια σπουδών ο νέος άνθρωπος είναι έτοιμος να ασκήσει ανταγωνιστικά ένα επάγγελμα. Το τίμημα βεβαίως της αύξησης της γνώσης είναι ο συνεχής πολλαπλασιασμός των ειδικοτήτων.
Οι γνώσεις μας αποτελούν θεμελιώδες προσόν για την κοινωνική μας ένταξη, και αυτός που έχει πολλές γνώσεις ελκύει τον γενικό θαυμασμό, θεωρείται σοφός.
Όταν οι γνώσεις μας εγκαταλείπουν
Συλλέγουμε κατά τη διάρκεια της ζωής μας γνώσεις με κόπο και επιμέλεια («γηράσκω αεί διδασκόμενος») και έρχεται κάποια στιγμή που οι διανοητικές μας δυνάμεις εξασθενούν και οι γνώσεις μας εγκαταλείπουν ή χάνουμε τη δυνατότητα ανάκλησής τους.
Ακόμη και εάν ανήκουμε στους λίγους που διατηρούν ακμαίες τις διανοητικές τους δυνάμεις μέχρι τέλους, οι γνώσεις θα μας εγκαταλείψουν οριστικά όταν αναχωρήσουμε από την πρόσκαιρη αυτή ζωή: «… είτε γνώσις, καταργηθήσεται. εκ μέρους δε γινώσκομεν…· όταν δε έλθη το τέλειον, τότε το εκ μέρους καταργηθήσεται» (Α΄ Κορ. ιγ΄ 8-10). Δηλαδή, η γνώση που υπάρχει θα καταργηθεί. Διότι τώρα οι γνώσεις μας είναι περιορισμένες και ατελείς. Όταν στη μέλλουσα ζωή έλθει το τέλειο, το μερικό και ατελές θα καταργηθεί, μας λέει ο απόστολος Παύλος.
Και τι μένει;
Δεν μένει τίποτε λοιπόν από τις γνώσεις που συσσωρεύσαμε με κόπο και θυσίες όλα τα χρόνια της ζωής μας;
Οι γνώσεις που αποκτήσαμε στη ζωή αυτή θα μείνουν εδώ· ίσως είναι χρήσιμες σε άλλους· ίσως, αν είναι αξιόλογες, να αποτυπωθούν σε βιβλία για τις μελλοντικές γενεές.
Σε μας θα μείνει η μόρφωση του χαρακτήρα («μόρφωση είναι αυτό που μένει όταν ξεχάσουμε αυτά που μάθαμε»), η καλλιέργεια της αθάνατης ψυχής μας, οι καρποί από τη διαχείριση της γνώσης. Διότι αυτό το υπέροχο τάλαντο, οι γνώσεις που αποκτούμε, έχουν την ικανότητα να επηρεάζουν άμεσα την προσωπικότητά μας, αλλά και να βοηθούν ή να βλάπτουν τους άλλους ακόμη και μετά την αναχώρησή μας από τη ζωή αυτή.
Η έφεση και ικανότητα για την απόκτηση γνώσεων είναι ένα από τα ωραιότερα δώρα που χάρισε ο Δημιουργός στο «κατ᾿ εικόνα και καθ᾿ ομοίωσιν» πλάσμα Του και, όπως όλα τα δώρα του Θεού, είναι πολλαπλά ωφέλιμο όταν χρησιμοποιείται με καλό τρόπο. Με τις γνώσεις που αποκτά κανείς εντάσσεται ενεργά στο κοινωνικό σύνολο, γίνεται ευεργετικός στον συνάνθρωπο, μπορεί να ερμηνεύσει τον λόγο του Θεού και να υπερασπιστεί ιερές αξίες. Έπειτα υπάρχει η θεόσδοτη έφεση να ερευνούμε τον κόσμο που μας περιβάλλει και να προσπαθούμε να προσεγγίσουμε τη Σοφία του Δημιουργού.
Όμως τώρα βλέπουμε θαμπά σαν μέσα από μεταλλικό καθρέφτη, «δι᾿ εσόπτρου εν αινίγματι» (Α΄ Κορ. ιγ΄ 12), και ο ανώτερος αλλά παραμελημένος ρόλος των γνώσεων είναι να διεγείρουν μέσα μας τον πόθο της αληθινής γνώσης, της γνώσης του Θεού, αυτής που θα μας αποκαλυφθεί όταν αξιωθούμε να Τον ατενίσουμε «πρόσωπον προς πρόσωπον…» (Α΄ Κορ. ιγ΄12). Διότι αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να προοδεύουν συνεχώς οι πιστοί στη γνώση του μόνου αληθινού Θεού και του Ιησού Χριστού, τον Οποίο απέστειλε στον κόσμο: «Αύτη δε εστιν η αιώνιος ζωή, ίνα γινώσκωσί σε τον μόνον αληθινόν Θεόν και ον απέστειλας Ιησούν Χριστόν» (Ιω. ιζ΄ 3).
Γι᾿ αυτό τον τόσο υψηλό ρόλο των γνώσεων θα μιλήσουμε σε επόμενο σημείωμα με οδηγό την πείρα των σοφότερων εκπροσώπων της ανθρωπότητος, των Αγίων της Εκκλησίας μας.
- Κατά τον κορυφαίο γλωσσολόγο Νόαμ Τσόμσκι η γλώσσα σε αρχέτυπη μορφή υπάρχει έμφυτη μέσα μας και αναμένει ερεθίσματα για να αναπτυχθεί. Βαθιά μέσα μας είναι αποτυπωμένο ένα γενικό συντακτικό, μια ικανότητα να οργανώνουμε ιεραρχικά την πληροφορία και να δημιουργούμε λογικές προτάσεις. ↩︎
- Αποκτούν και τα ζώα γνώσεις, αλλά αυτές υπηρετούν αποκλειστικά το ένστικτο αυτοσυντήρησης και είναι στερεότυπες. Οι γνώσεις του ανθρώπου όχι μόνο βελτιώνονται από γενεά σε γενεά, όχι μόνο είναι ανεξάντλητες και κάποτε τον απορροφούν παρασύροντάς τον να ξεχνά τις φυσικές του ανάγκες, αλλά ξεπερνούν και τα όρια της δημιουργίας και ακουμπούν στον θρόνο του Δημιουργού. ↩︎
- Να ένα εξαιρετικά μικρό δείγμα από αυτά που τα νήπια μαθαίνουν αβίαστα, αλλά τα μηχανήματα πρέπει να τα διδαχτούν συστηματικά: Τα αντικείμενα πέφτουν κάτω λόγω της βαρύτητας· το ποτήρι με το νερό το κρατάμε όρθιο· η φωτιά καίει· τα σκουπίδια τα πετάμε στο καλάθι των αχρήστων και όχι στο σαλόνι· δεν αφήνουμε αναμμένα τα φώτα· ο άνθρωπος έχει δυο πόδια, δυο χέρια, δυο μάτια, δυο αυτιά· το μπιμπερό το δίνουμε στο μωρό και όχι στη μητέρα· μιλάμε με ευγένεια στους άλλους· προσέχουμε όταν διασχίζουμε τον δρόμο κ.ο.κ. ↩︎
του Βασιλείου Πετρουλέα,
Δρ. Φυσικού, τ. δ/ντῆ ερευνών Ε.ΚΕ.Φ.Ε. «Δημόκριτος»
Τεύχος Μαρτίου 2026
